🦠 Clinical Nursing Practice Guideline

CNPG วัณโรค (Tuberculosis)

Tuberculosis Nursing Practice Guideline

รหัส:CNPG-TB-001
ฉบับ:1.0
วันที่บังคับใช้:1 เมษายน 2568
หมวด:โรคติดเชื้อ

โรงพยาบาล ..........................................

ฝ่ายการพยาบาล | หน่วยอายุรกรรมทรวงอก / คลินิกวัณโรค (TB Clinic / Pulmonology Unit)

CNPG

Clinical Nursing Practice Guideline

CNPG-TB-001

วัณโรค

Tuberculosis (TB) — Comprehensive Nursing Practice Guideline

ส่วนที่ 1 — Pulmonary TB (วัณโรคปอด)

ส่วนที่ 2 — Extrapulmonary TB (วัณโรคนอกปอด)

ส่วนที่ 3 — Latent TB Infection (LTBI)

ส่วนที่ 4 — Drug-Resistant TB (MDR-TB / XDR-TB)

ส่วนที่ 5 — TB / HIV Co-infection

ส่วนที่ 6 — Pediatric TB (วัณโรคในเด็ก)

ส่วนที่ 7 — Airborne Precautions & Isolation

ส่วนที่ 8 — DOT & Treatment Adherence

รหัสเอกสาร CNPG-TB-001
ฉบับที่ 1.0 (ปรับปรุงครั้งที่ 1)
วันที่บังคับใช้ 1 เมษายน 2568
วันที่ทบทวน 1 เมษายน 2570
มาตรฐานอ้างอิง WHO TB Guidelines 2022, CDC TB Treatment Guidelines 2023, IDSA 2016, IUATLD, กรมควบคุมโรค แนวทางวัณโรค 2566, JCI 7th Ed., HA Thailand 4th Ed.
ขอบเขต พยาบาลทุกระดับที่ดูแลผู้ป่วยวัณโรค: Ward อายุรกรรม, คลินิก TB, ER, ICU, Ward เด็ก, Correctional facility
ผู้จัดทำ ผู้ตรวจสอบ ผู้อนุมัติ
ชื่อ: ............................................. ชื่อ: ............................................. ชื่อ: .............................................
ตำแหน่ง: หัวหน้าพยาบาลอายุรกรรมทรวงอก / TB Nurse ตำแหน่ง: อายุรแพทย์ / Pulmonologist / ID Physician ตำแหน่ง: ผู้อำนวยการโรงพยาบาล
วันที่: ......./......./......... วันที่: ......./......./......... วันที่: ......./......./.........

เอกสารนี้เป็นทรัพย์สินของโรงพยาบาล ห้ามเผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาต

ส่วนที่ 1 ข้อมูลเอกสาร (Document Information)

ชื่อ CNPG แนวปฏิบัติทางการพยาบาลวัณโรค ฉบับสมบูรณ์ (Tuberculosis Comprehensive CNPG)
วัตถุประสงค์ มาตรฐานการพยาบาลวัณโรคทุกรูปแบบ ตั้งแต่ Screening → Diagnosis → Treatment → Follow-up → Contact tracing
กลุ่มผู้ป่วย Pulmonary TB, Extrapulmonary TB, LTBI, MDR-TB, TB/HIV, Pediatric TB, Suspected TB
Multidisciplinary team Pulmonologist/ID Physician, TB Nurse, Pharmacist, Social worker, Lab, IC Nurse, Public Health
เป้าหมายการรักษา Culture Negative ที่ 2 เดือน, Cure ≥ 85%, Success rate ≥ 90% ตาม WHO End TB Strategy

1.1 ความรู้พื้นฐาน Mycobacterium tuberculosis

เชื้อก่อโรค Mycobacterium tuberculosis — Acid-fast bacillus, Aerobic, ช้า doubling time 15–20h
การแพร่กระจาย Airborne — Droplet nuclei (< 5 μm) ลอยในอากาศ 1–5 ชั่วโมง
ปัจจัยเสี่ยงติดเชื้อ สัมผัสผู้ป่วย AFB+, อยู่พื้นที่ระบาด, HIV, DM, CKD, Steroid, Malnutrition
Latent vs Active TB Latent: ไม่มีอาการ ไม่แพร่ | Active: มีอาการ แพร่เชื้อได้ (ถ้า Pulmonary smear +)
Incubation period 2–12 สัปดาห์ ถึง Tuberculin skin test reactivity | Active TB อาจเกิดหลายปีหลัง Latent
Thailand burden ไทยอยู่ใน WHO High-burden country — อุบัติการณ์ ~140/100,000 population/year

1.2 ประวัติการปรับปรุง

ฉบับที่ วันที่ รายละเอียด ผู้จัดทำ ผู้อนุมัติ
1.0 1 เม.ย. 2568 จัดทำฉบับแรก — Active TB, Latent TB, MDR-TB, TB/HIV, Pediatric TB, Contact Investigation คณะกรรมการ CNPG ผอ.รพ.

ส่วนที่ 2 วัณโรคปอด (Pulmonary Tuberculosis)

Pulmonary TB = สาเหตุ Airborne transmission ที่สำคัญที่สุด — ต้อง Airborne isolation ทันที

2.1 การวินิจฉัย — Diagnostic Pathway

การตรวจ รายละเอียด ผลบวก ข้อจำกัด
Sputum AFB Smear (3 specimens) ตรวจย้อมสี ZN หรือ Auramine O — 3 ตัวอย่าง × 3 วัน ✓ Early AM specimen ≥ 1+ = Smear positive Sensitivity 40–60% — ไม่ยืนยัน TB (MOTT ก็ + ได้)
Sputum Culture (MGIT/LJ) Gold standard — ใช้เวลา 2–8 สัปดาห์ Growth + identification ช้า แต่แม่นยำสูง + DST ได้
Xpert MTB/RIF (NAAT) Rapid molecular: 2h — ตรวจ MTB + Rifampicin resistance พร้อมกัน MTB Detected ไม่ตรวจ drug resistance อื่น
CXR Upper lobe infiltrate, Cavitation, Nodules, Hilar adenopathy Suggestive TB ไม่จำเพาะ — สนับสนุนการวินิจฉัย
TST / IGRA Tuberculin Skin Test หรือ Interferon-Gamma Release Assay Positive = exposed ไม่แยก LTBI กับ Active TB
Bronchoscopy + BAL ผู้ป่วยไอไม่ออก หรือ Smear neg ซ้ำ — ส่ง BAL สำหรับ AFB + Culture AFB Positive หรือ Culture + Invasive — ระวังการแพร่เชื้อขณะทำ

2.2 อาการและอาการแสดง

อาการระบบทางเดินหายใจ ไอเรื้อรัง ≥ 2–3 สัปดาห์, เสมหะ (อาจมีเลือด), หอบเหนื่อย, เจ็บหน้าอก
อาการทั่วไป (Constitutional) ไข้ต่ำๆ ตอนบ่าย-เย็น, เหงื่อออกกลางคืน (Night sweats), น้ำหนักลด, อ่อนเพลีย
Hemoptysis เสมหะมีเลือด หรือไอเป็นเลือด — สงสัย Cavitary TB, Aspergilloma in old cavity
CXR ลักษณะ Upper/Apical lobe infiltrate, Cavitation, Nodules, Adenopathy — ผิดปกติได้หลากหลายใน HIV+
Smear-positive ความเสี่ยงแพร่เชื้อสูง — Isolation ทันที + แจ้งสาธารณสุข
Smear-negative (Culture+) แพร่เชื้อได้น้อยกว่า แต่ยังต้อง Isolation จนยืนยัน Non-TB หรือ Clinical response

2.3 ขั้นตอนการพยาบาล Pulmonary TB

# ผู้รับผิดชอบ การปฏิบัติ เวลา เอกสาร/เครื่องมือ
1 พยาบาลเวร สงสัย TB: ให้ Surgical mask แก่ผู้ป่วยทันที + แยกห้อง Airborne isolation ทันที Surgical mask + Isolation room
2 พยาบาลเวร แจ้ง IC Nurse + ทีม TB — เปิด Airborne precautions: พยาบาลใส่ N95 respirator ทันที N95 + IC notification
3 พยาบาลเวร เก็บ Sputum 3 ตัวอย่าง ก่อน ATB: Early AM (วันที่ 1 เช้า), Spot (วันที่ 1 ทันที), Early AM (วันที่ 2 เช้า) < 24h Sputum container ×3 + Lab
4 พยาบาลเวร ส่ง Xpert MTB/RIF ถ้ามี — ผลใน 2h ช่วย Confirm + ตรวจ Rifampicin resistance ทันที Xpert MTB/RIF
5 พยาบาลเวร เก็บ Lab: CBC, LFT (Baseline), Cr, BUN, Uric acid, HIV test (ทุกราย), HBsAg < 24h Baseline labs
6 พยาบาลเวร CXR, ประเมิน Nutritional status: BMI, Albumin — ขอ Dietitian ถ้า BMI < 18.5 < 24h CXR + Nutrition screen
7 พยาบาลเวร / แพทย์ เริ่ม 4-drug regimen ใน Active TB ที่ยืนยันหรือสูงสงสัย — ไม่รอ Culture ตาม indication HRZE (Rifampicin, INH, PZA, EMB)
8 พยาบาลเวร อธิบายโรค การรักษา ผลข้างเคียง ความสำคัญของการกิน ATB ครบ 6 เดือน วันแรก Patient education form
9 พยาบาลเวร DOT Observation: เฝ้าดูผู้ป่วยกลืนยาทุกวัน — บันทึกใน DOT card ทุกวัน DOT card + มือถือ
10 พยาบาลเวร ติดตาม: Sputum AFB ที่ 2 เดือน, 5 เดือน, 6 เดือน — Lab LFT ทุก 2–4 สัปดาห์ ตาม Schedule Follow-up card
11 พยาบาลเวร Contact investigation: รายชื่อผู้สัมผัสใกล้ชิด ≥ 8h/สัปดาห์ ส่งต่อสาธารณสุข ใน 7 วัน Contact list form
12 พยาบาล TB nurse Case management: ประเมิน Social factors, ความเสี่ยง Non-adherence, ส่งต่อ Support services ต่อเนื่อง Case management record

2.4 Standard TB Treatment Regimen (WHO 2022)

ระยะ ระยะเวลา ยาที่ใช้ หมายเหตุ
Intensive Phase 2 เดือน (2HRZE) Isoniazid (H) + Rifampicin (R) + Pyrazinamide (Z) + Ethambutol (E) Daily — ตรวจ Sputum Culture/AFB ที่ 2 เดือน หาก Culture+ → Extend 3 เดือน
Continuation Phase 4 เดือน (4HR) Isoniazid (H) + Rifampicin (R) รวมทั้งหมด 6 เดือน Daily — สำหรับ Drug-sensitive TB ทั่วไป ยกเว้น CNS TB → 9–12 เดือน, Bone TB → 9 เดือน
Drug-sensitive TB (DS-TB) 6 เดือน 2HRZE + 4HR HRZE×2 + HR×4 WHO แนะนำ Fixed-dose combination (FDC) — ลด Error
New regimen (BPaLM) 6 เดือน (ใน MDR/XDR) Bedaquiline + Pretomanid + Linezolid + Moxifloxacin WHO 2022 MDR-TB — ไม่ต้องการ Injectable drugs

2.5 ยาต้านวัณโรค First-line — ขนาดและผลข้างเคียง

ยา / Drug ขนาด / Dose Route ข้อบ่งชี้ ข้อควรระวัง
Isoniazid (H) 5 mg/kg/day PO (max 300 mg) หรือ 10 mg/kg 3×/week (ถ้า Intermittent) PO ทุก Active TB + LTBI Hepatotoxicity, Peripheral neuropathy — ให้ Pyridoxine B6 25–50 mg/day
Rifampicin (R) 10 mg/kg/day PO (max 600 mg) กินก่อนอาหาร 30–60 นาที PO ทุก Active DS-TB Hepatotoxicity, ปัสสาวะส้ม, Drug interactions (ลด OCP, Warfarin, ARV)
Pyrazinamide (Z) 25 mg/kg/day PO (max 2 g) PO Intensive phase 2 เดือนแรก Hepatotoxicity, Hyperuricemia, Arthralgia — ตรวจ Uric acid
Ethambutol (E) 15–20 mg/kg/day PO (max 1.6 g) PO Intensive phase + MDR-TB Optic neuritis (ลด Visual acuity, Color vision) — ตรวจ Visual acuity ก่อนและระหว่างรักษา
Streptomycin (S) 15 mg/kg IM (max 1 g) — ใช้น้อยลง IM Second-line / บางสูตร MDR Ototoxicity, Nephrotoxicity — Monitor Cr, Audiogram
Pyridoxine (B6) 25–50 mg PO OD PO ป้องกัน INH-induced neuropathy ให้ร่วมกับ Isoniazid ทุกราย
สิ่งที่ติดตาม ความถี่ ค่าเป้าหมาย การแทรกแซงเมื่อผิดปกติ
Sputum AFB + Culture เดือนที่ 2, 5, 6 Smear Negative ที่เดือน 2 Culture Neg ที่เดือน 2–3 ยังบวกที่เดือน 2 → Re-evaluate, ส่ง DST
LFT (AST/ALT) Baseline, เดือนที่ 1, 2, 4, 6 (ถ้ามี Risk เพิ่มความถี่) AST/ALT < 3× ULN (asymptomatic) < 5× ULN + ไม่มีอาการ ALT > 3× ULN + อาการ → หยุดยาทั้งหมด แจ้งแพทย์
Visual acuity + Color Baseline + ทุก 2 เดือน (ถ้าใช้ EMB) ปกติ ลดลง → หยุด Ethambutol ทันที
Uric acid Baseline, เดือนที่ 1, 2 < 8 mg/dL (หรือ < 7 ในหญิง) Gout symptoms → หยุด Pyrazinamide + Allopurinol
น้ำหนักตัว ทุก 1–2 เดือน เพิ่มขึ้นหรือคงที่ ลด > 5% → ประเมิน Adherence + Nutrition
DOT Adherence ทุกวัน 100% Missed dose → แจ้ง TB nurse, Home visit
HIV status Baseline (ทุกราย) HIV+ → ส่งต่อ HIV clinic + พิจารณา ARV timing
CBC Baseline + เดือนที่ 2 Hb, WBC, PLT ปกติ Thrombocytopenia → สงสัย Rifampicin — หยุดชั่วคราว
DILI (Drug-Induced Liver Injury): ALT > 3× ULN + อาการ (Nausea, Jaundice, Right upper quadrant pain) → หยุดยาทั้งหมดทันที + แจ้งแพทย์ด่วน

ส่วนที่ 3 วัณโรคนอกปอด (Extrapulmonary Tuberculosis)

Extrapulmonary TB พบ 15–20% — วินิจฉัยยากกว่า แต่รักษาด้วย Regimen เดิม

3.1 ประเภทและลักษณะ Extrapulmonary TB

ประเภท อาการสำคัญ การวินิจฉัย ระยะรักษา
TB Lymphadenitis (พบบ่อยที่สุด) คอโต ก้อนโต ไม่เจ็บ อาจแตกเป็น Sinus tract FNA cytology, Excisional biopsy, Culture 6 เดือน (2HRZE+4HR)
TB Pleuritis (Pleural effusion) เจ็บหน้าอก Pleuritic ไข้ ไอ Pleural effusion Exudate Pleural fluid: ADA > 40 U/L, Protein > 3 g/dL, Pleural biopsy 6 เดือน
TB Meningitis (CNS TB) ไข้ ปวดศีรษะ คอแข็ง ระดับรู้สึกตัวลด Cranial nerve palsy CSF: Lymphocytosis, Protein สูง, Glucose ต่ำ, ADA, Culture, Xpert 9–12 เดือน
TB Pericarditis Pericardial effusion ไข้ เจ็บหน้าอก Friction rub Pericardial fluid: ADA, Culture, Echo 6 เดือน + Corticosteroid
Skeletal TB (Pott's disease) ปวดหลังเรื้อรัง Vertebral collapse Angular kyphosis Gibbus deformity MRI spine, CT-guided biopsy, Culture 9–12 เดือน ± Surgery
TB Peritonitis ไข้ ปวดท้อง Ascites น้ำหนักลด Ascitic fluid: ADA > 36 U/L, Peritoneal biopsy 6 เดือน
Miliary TB (Disseminated) ไข้สูง เหนื่อย ซีด Pancytopenia Hepatosplenomegaly CXR: Miliary nodules, BM biopsy, Blood culture, CT Chest 6 เดือน (+ Steroid ถ้า severe)
TB Pyelonephritis (Renal TB) ปัสสาวะกะปริดกะปรอย Sterile pyuria Flank pain Urine AFB × 3 first morning, IVP/CT Urogram 6 เดือน

3.2 Corticosteroids ใน Extrapulmonary TB

Corticosteroid ใน TB ลด Mortality และ Morbidity ใน CNS TB และ Pericarditis — WHO แนะนำในรูปแบบเหล่านี้
TB Meningitis Dexamethasone 0.4 mg/kg/day × 4 สัปดาห์ แล้ว Taper 4 สัปดาห์ — ลด Mortality 25%
TB Pericarditis Prednisolone 60 mg/day × 4 สัปดาห์ แล้ว Taper 4 สัปดาห์ — ลด Constrictive pericarditis
Miliary TB + ARDS/Adrenal Prednisolone ตามอาการ — Individualized
ข้อห้าม Steroid HIV+ ที่ไม่ได้ ARV (เสี่ยง IRIS รุนแรง) | ระวังใน DM, Active peptic ulcer
Paradoxical reaction (IRIS) TB ที่เริ่มดีขึ้น แล้วกลับแย่ลงหลัง 2–8 สัปดาห์ → NSAIDs หรือ Short-course Steroid

ส่วนที่ 4 การติดเชื้อ TB แฝง (Latent TB Infection — LTBI)

LTBI: ติดเชื้อ MTB แต่ไม่มีอาการ ไม่แพร่เชื้อ — โอกาสกลายเป็น Active TB 5–10% ตลอดชีวิต

4.1 การวินิจฉัย LTBI

TST (Tuberculin Skin Test) ฉีด PPD 2 TU Intradermal — อ่านผลที่ 48–72h — Induration ≥ 10 mm = Positive (≥ 5 mm ใน HIV+ / Recent TB contact / CXR abnormal)
IGRA (QuantiFERON/T-SPOT) In vitro blood test — ตรวจ IFN-γ — ไม่มี BCG interference — แนะนำในผู้ใหญ่
การแปลผล Positive = Infected → ต้องแยก Active TB ด้วย CXR + อาการก่อนให้ LTBI treatment
False positive TST BCG vaccination, MOTT infection — IGRA แม่นยำกว่าในผู้ที่ได้ BCG
False negative Anergy ใน HIV+ CD4 < 200, Malnutrition, Severe TB, Steroid — อาจ Negative ทั้ง TST และ IGRA

4.2 กลุ่มที่ควรได้รับการตรวจและรักษา LTBI

High priority HIV+, Recent TB contact (< 2 ปี), CXR abnormal เก่า, Transplant recipients, TNF-α inhibitors
Moderate priority DM, CKD/Dialysis, Hematologic malignancy, Gastrectomy/Jejunoileal bypass
Healthcare workers ตรวจทุกคนก่อนเริ่มงาน + ทุกปี (ถ้า High-risk area)
Immigrants from High-burden จากประเทศ TB burden > 100/100,000 — พิจารณาตรวจตาม Risk
Correctional facilities นักโทษ เจ้าหน้าที่ราชทัณฑ์ — ตรวจและรักษาครอบคลุม

4.3 LTBI Treatment Regimens

Regimen ระยะเวลา ยา ประสิทธิภาพ ข้อควรระวัง
9H 9 เดือน Isoniazid 300 mg OD × 9 เดือน (270 doses) 90% ลด Active TB Hepatotoxicity — Monitor LFT ทุก 2–4 สัปดาห์
6H 6 เดือน Isoniazid 300 mg OD × 6 เดือน 60–80% ลด Active TB ประสิทธิภาพน้อยกว่า 9H — ใช้ได้ถ้า Resource จำกัด
3HP 3 เดือน (12 doses) INH 900 mg + Rifapentine 900 mg 1×/สัปดาห์ × 12 doses — DOTS ดีเท่า 9H Ototoxicity, Hepatotoxicity — Drug interactions
3HR 3 เดือน INH 300 mg + Rifampicin 600 mg OD × 3 เดือน ดีเท่า 6H Drug interactions กับ ARV/OCP
4R 4 เดือน Rifampicin 600 mg OD × 4 เดือน ดีเท่า 9H ใช้ถ้า INH-resistant contact | Drug interactions
3HP (INH + Rifapentine รายสัปดาห์ 12 doses) เป็น Regimen ที่ WHO แนะนำมากที่สุด — Complete rate สูงกว่า 9H เพราะใช้เวลาน้อยกว่า

ส่วนที่ 5 วัณโรคดื้อยา (Drug-Resistant TB — MDR-TB / XDR-TB)

MDR-TB = ดื้อ INH + Rifampicin | XDR-TB = MDR + ดื้อ Fluoroquinolone + Second-line injectable

5.1 การจำแนก Drug-Resistant TB

Mono-resistant TB ดื้อยา First-line 1 ชนิด (ไม่ใช่ INH หรือ RIF)
Poly-resistant TB ดื้อ ≥ 2 First-line drugs แต่ไม่ใช่ INH + RIF พร้อมกัน
MDR-TB ดื้อ Isoniazid + Rifampicin — อย่างน้อย 2 ตัวหลักนี้
Pre-XDR-TB (WHO 2021) MDR-TB + ดื้อ Fluoroquinolone (Levofloxacin หรือ Moxifloxacin)
XDR-TB Pre-XDR-TB + ดื้อ Bedaquiline หรือ Linezolid
RR-TB (Rifampicin-resistant) ดื้อ Rifampicin (อาจดื้อ INH ด้วยหรือไม่) — รักษาเหมือน MDR-TB
ปัจจัยเสี่ยง MDR-TB ประวัติรักษา TB ไม่ครบ (ดื้อยาที่หนึ่ง), Contact กับ MDR case, ไทยอยู่ใน High-burden area

5.2 MDR-TB Treatment — WHO BPaLM Regimen (2022)

ยา / Drug ขนาด / Dose Route ข้อบ่งชี้ ข้อควรระวัง
Bedaquiline (B) 400 mg OD × 2 สัปดาห์ แล้ว 200 mg 3×/week × 22 สัปดาห์ PO MDR/XDR-TB — Cornerstone QTc prolongation — ECG ก่อนและทุก 2–4 สัปดาห์
Pretomanid (Pa) 200 mg OD × 6 เดือน PO ร่วมกับ BPaL ใน XDR-TB Hepatotoxicity, QTc prolongation
Linezolid (L) 600 mg OD × 6 เดือน (ลด 300 mg ถ้า Toxicity) PO BPaL regimen — MDR/XDR Myelosuppression (CBC ทุก 2 สัปดาห์), Neuropathy, Lactic acidosis
Moxifloxacin (M) 400 mg OD × 6 เดือน PO BPaLM — ถ้า Susceptible QTc prolongation — ห้ามใช้ถ้าดื้อ Fluoroquinolone
Levofloxacin 750–1,000 mg OD × 18–20 เดือน PO FQ-susceptible MDR-TB QTc prolongation, Tendinopathy
Clofazimine 100 mg OD × 18–20 เดือน PO MDR-TB Group C ผิวคล้ำ ผิวแห้ง — ระวัง QTc
Cycloserine 500–750 mg/day div BID PO MDR-TB — CNS side effects Seizure, Psychosis — Monitor CBC, Neuro

5.3 ขั้นตอนการพยาบาล MDR-TB

# ผู้รับผิดชอบ การปฏิบัติ เวลา เอกสาร/เครื่องมือ
1 พยาบาล TB ยืนยัน DST result — MDR-TB ต้องปรึกษา Infectious Disease specialist ก่อนเริ่ม ก่อนเริ่ม DST report
2 พยาบาล TB อธิบายผู้ป่วย: ระยะเวลา 6–20 เดือน ผลข้างเคียงมาก ความสำคัญ 100% adherence วันแรก Counseling form
3 พยาบาล TB Baseline investigations: ECG (QTc), CBC, LFT, Cr, Electrolytes (K, Mg), Audiogram ก่อนเริ่ม Baseline tests
4 พยาบาล TB DOT แบบเข้มงวดทุกวัน — มีญาติร่วมเป็น Witness — พิจารณา Video-DOT ทุกวัน DOT + Video call
5 พยาบาล TB Monitor QTc: ECG ทุก 2–4 สัปดาห์ — QTc > 500 ms → แจ้งแพทย์ด่วน หยุดยา QTc-prolonging ทุก 2–4 สัปดาห์ ECG + QTc calculation
6 พยาบาล TB Monitor CBC: ทุก 2 สัปดาห์ (Linezolid) — Hb < 8 หรือ PLT < 50,000 → ลด/หยุด Linezolid ทุก 2 สัปดาห์ CBC
7 พยาบาล TB Audiogram: ทุก 1–2 เดือน — Tinnitus หรือ Hearing loss → หยุด Injectable drugs ทันที ทุก 1–2 เดือน Audiogram
8 พยาบาล TB Sputum: ทุกเดือนใน 3 เดือนแรก แล้วทุก 2 เดือน — เป้าหมาย Culture Negative ที่เดือน 6 ทุกเดือน Sputum + Culture
9 พยาบาล TB Psychosocial support: Peer support group, Nutritional support, Financial assistance ต่อเนื่อง Social support record
10 พยาบาล TB Adverse event reporting: รายงาน NTP (National TB Program) ทุก Serious Adverse Event ทันทีที่เกิด SAE form
🚨 MDR-TB ที่ไม่ตอบสนองการรักษา (Culture บวกหลัง 6 เดือน) = XDR-TB risk → ส่งตัว National referral center ทันที

ส่วนที่ 6 TB / HIV Co-infection

TB เป็นสาเหตุตายอันดับ 1 ใน PLHIV — HIV+ มีโอกาสเป็น Active TB 18–21 เท่าของ HIV-negative

6.1 ลักษณะพิเศษ TB ใน HIV+

CXR ผิดปกติ Lower lobe, Miliary, Atypical, อาจปกติ — ขึ้นกับ CD4 count
Smear-negative สูง AFB Smear-negative มากกว่าใน HIV — ต้องตรวจ Xpert MTB/RIF หรือ BAL
Extrapulmonary TB พบบ่อยกว่า — Lymph nodes, Disseminated, Meningitis, Pericarditis
Mortality สูง TB/HIV mortality 2–3 เท่า ถ้าไม่รักษาทั้งสอง — ต้องรักษา TB ก่อน แล้วเพิ่ม ARV
Drug interactions Rifampicin ลด ARV levels — ต้องปรับ ARV regimen (หลีกเลี่ยง Protease inhibitors)
IRIS (Immune Reconstitution Inflammatory Syndrome) เกิด 2–8 สัปดาห์หลัง ARV — อาการ TB แย่ลง ทั้งๆ ที่เชื้อตาย

6.2 การรักษา TB/HIV — Timing ของ ARV

CD4 count TB Treatment เริ่ม ARV เมื่อไหร่ หมายเหตุ
CD4 < 50 cells/μL เริ่ม TB treatment ก่อน ARV ภายใน 2 สัปดาห์ หลัง TB treatment IRIS risk สูงแต่ Mortality benefit สูงกว่า
CD4 ≥ 50 cells/μL เริ่ม TB treatment ก่อน ARV ภายใน 8 สัปดาห์ หลัง TB treatment ลด IRIS risk
TB Meningitis + HIV TB treatment ก่อน ARV ≥ 4–8 สัปดาห์ หลัง TB treatment เพิ่ม ARV เร็วเกิน = IRIS ทางสมอง → อันตราย
HIV+ พบ TB ขณะ ARV แล้ว เพิ่ม TB treatment ทันที ปรับ ARV ถ้าต้องการ (Rifampicin interactions) ไม่หยุด ARV

6.3 ARV Regimen ที่เข้ากันกับ Rifampicin

ปัญหา Rifampicin + ARV Rifampicin เป็น CYP3A4 inducer ลด Plasma level ของ Protease inhibitors (PI) และ NNRTI
แนะนำ: Efavirenz-based TDF/FTC + Efavirenz 600 mg — Rifampicin ลด EFV level 20% แต่ยังอยู่ในช่วง Therapeutic
แนะนำ: Dolutegravir (DTG) TDF/FTC + DTG 50 mg BID (เพิ่มขนาดเป็น BID ขณะใช้ Rifampicin)
ห้าม: Protease inhibitors Atazanavir, Lopinavir — Rifampicin ลดระดับยา > 75% → ไม่ได้ผล
ทางเลือก: Rifabutin แทน Rifampicin ลด Drug interaction — ใช้ใน PLHIV ที่ต้องการ PI-based regimen
TPT (TB Preventive Therapy) ใน HIV+ INH 300 mg × 6 เดือน หรือ 3HP — ทุก HIV+ ที่ไม่มี Active TB

ส่วนที่ 7 วัณโรคในเด็ก (Pediatric Tuberculosis)

เด็ก < 5 ปี เสี่ยง Disseminated TB สูงมาก | วินิจฉัยยากกว่าผู้ใหญ่ | BCG ช่วยป้องกัน Miliary/Meningitis

7.1 ลักษณะพิเศษ TB ในเด็ก

Smear มักลบ เด็กมัก Paucibacillary — Smear-negative แต่ยังติดเชื้อ
Primary complex Ghon focus + Hilar adenopathy — CXR characteristic ในเด็ก
Source case มักมี Adult TB case ในบ้าน — ต้อง Contact investigation
Miliary TB / TB Meningitis เด็ก < 5 ปี และ Unvaccinated (no BCG) เสี่ยงสูงมาก
Diagnosis criteria Clinical + Epidemiological + TST/IGRA + CXR — Culture ใช้ Gastric aspirate ในเด็กเล็ก
BCG vaccine ลด Miliary TB 80% และ TB Meningitis 64% — ฉีดแรกเกิดในไทย
HIV + Pediatric TB อัตรา Mortality สูงมาก — เริ่ม ARV ทันทีหลัง 2–8 สัปดาห์ของ TB treatment

7.2 ขนาดยาใน Pediatric TB

ยา ขนาด mg/kg/day ช่วง Daily max ผลข้างเคียงในเด็ก
Isoniazid (H) 10 mg/kg/day 7–15 mg/kg 300 mg Hepatotoxicity, Neuropathy (ให้ B6)
Rifampicin (R) 15 mg/kg/day 10–20 mg/kg 600 mg Hepatotoxicity, ปัสสาวะส้ม
Pyrazinamide (Z) 35 mg/kg/day 30–40 mg/kg 2,000 mg Hepatotoxicity, Arthralgia
Ethambutol (E) 20 mg/kg/day 15–25 mg/kg 1,200 mg Optic neuritis — ระวังในเด็กเล็กที่ตรวจสายตาไม่ได้
เด็ก < 2 ปี: ไม่ใช้ Ethambutol ยกเว้นมี HIV+ หรือ สงสัย MDR-TB เพราะตรวจ Optic neuritis ลำบาก

ส่วนที่ 8 การป้องกันการแพร่กระจายทางอากาศ (Airborne Precautions & TB Isolation)

Airborne Precautions: N95 respirator + AII Room + Negative pressure — มาตรฐาน CDC/WHO

8.1 Airborne Infection Isolation (AII) Room — มาตรฐาน

Negative pressure < −2.5 Pa เทียบกับ Corridor — ตรวจสอบด้วย Smoke test ทุกวัน
Air changes ≥ 12 ACH (Air Changes per Hour) — สำหรับห้องปรับปรุงใหม่
HEPA filtration ถ้าไม่มี Exhaust ออกนอกอาคาร — ต้องมี HEPA filter ก่อน Recirculate
Self-closing door ประตูต้องปิดตลอดเวลา — ติด Negative pressure monitor ที่หน้าห้อง
Anteroom Ideal: มี Anteroom ระหว่าง Corridor และห้องผู้ป่วย — ลดความเสี่ยงเมื่อเปิดประตู
Single-patient room 1 ผู้ป่วย/ห้อง — ห้ามรวมกับ Pulmonary TB ต่างสายพันธุ์ (MDR + DS ห้ามอยู่ห้องเดียวกัน)

8.2 N95 Respirator — การใช้งานที่ถูกต้อง

# ผู้รับผิดชอบ การปฏิบัติ เวลา เอกสาร/เครื่องมือ
1 บุคลากรทุกคน เลือก N95 ที่ Fit test ผ่าน ขนาดที่ใช้เป็นประจำ — ผ่าน NIOSH certification ก่อนใช้ Fit-tested N95
2 บุคลากรทุกคน Fit check ทุกครั้งก่อนสวม: Cup/Fold N95 — กด Nose piece — Seal check: หายใจออก (บวม) + หายใจเข้า (ยุบ) ทุกครั้งสวม N95 seal check
3 บุคลากรทุกคน สวม N95 ก่อนเข้าห้อง Isolation — ถอดหลังออกจากห้องและปิดประตูแล้ว ทุกครั้งเข้าห้อง N95 + ประตูปิด
4 บุคลากรทุกคน ถอด N95 ด้วย Lower strap ก่อน แล้ว Upper strap — ไม่แตะด้านหน้า N95 ทุกครั้งถอด Proper doffing
5 บุคลากรทุกคน Reuse N95: ผึ่งลมในถุงกระดาษ ≥ 72h ก่อน Reuse (ถ้า Shortage) — ไม่ใช้ถ้าเปียก/เสียรูป ตาม Policy Paper bag storage
6 พยาบาล OHS Annual N95 Fit testing — เปลี่ยน N95 model/ขนาด ถ้าน้ำหนัก/รูปหน้าเปลี่ยน ทุกปี Fit test record

8.3 เกณฑ์การ Discontinue Airborne Precautions

Drug-susceptible TB (DS-TB) Smear Negative × 3 consecutive specimens (ห่างกัน ≥ 8h) + ตอบสนองทาง Clinical (ไข้ลง, ไอน้อยลง) + ATB ≥ 2 สัปดาห์
MDR-TB / XDR-TB Culture Negative × 3 consecutive (ห่างกัน 8–24h) — ห้ามดู Smear เพียงอย่างเดียว
Exclude TB TST/IGRA ลบ + CXR ปกติ + อาการไม่สอดคล้อง — Clinical judgment
ผู้ป่วยนอน รพ. นาน แม้ Smear ลบแล้วก็ยังต้องสวม Surgical mask ขณะเดินนอก Room
Discharge criteria Smear Neg × 3 + Clinical improvement + มีผู้ดูแลที่บ้าน + DOT plan ชัดเจน
MDR-TB ต้องรอ Culture Negative ก่อนปลด Isolation — Smear Negative ไม่เพียงพอใน MDR-TB เพราะยังอาจมีเชื้อดื้อยาในอากาศ

ส่วนที่ 9 DOT และการสนับสนุนการรักษา (DOT & Treatment Adherence)

DOT = Directly Observed Therapy — มาตรฐาน WHO ลด Treatment failure และ Drug resistance

9.1 DOT Protocol

DOT คืออะไร บุคลากรหรือผู้ที่ได้รับมอบหมายเฝ้าดูผู้ป่วยกลืนยาทุก Dose — ไม่ใช่แค่แจกยา
DOT provider TB nurse, Village health volunteer (อสม.), Community health worker — เลือกตามบริบท
Video DOT (VDOT) ผ่าน Smartphone call — ลด Burden ผู้ป่วย ยังได้ Observed — WHO รองรับ
ความถี่ Daily DOT ใน Intensive phase | อาจเป็น 3×/week ใน Continuation phase (ถ้า Low risk)
DOT card บันทึกทุก Dose ที่ให้ + Missed doses — Review ทุกเดือน
Incentives อาหาร, ค่าเดินทาง, คูปอง — ลด Barrier ต่อ Adherence
สิ่งที่ไม่ใช่ DOT แจกยา 1 สัปดาห์แล้วให้ผู้ป่วยกินเอง = Non-DOT → ไม่แนะนำ

9.2 ปัจจัยที่ทำให้ Non-adherence

ผู้ป่วย รู้สึกดีขึ้นแล้วหยุดยา, ลืมกิน, ผลข้างเคียง, ค่าใช้จ่าย, Stigma, Substance abuse
ระบบสุขภาพ ระยะทางไกล, รอนาน, ขาดแคลนยา, ทัศนคติ HCW ไม่ดี
สังคม ความยากจน, ขาดที่พัก, ครอบครัวไม่สนับสนุน, งาน
โรค ผู้ป่วย MDR-TB มีผลข้างเคียงมากกว่า → Non-adherence สูงกว่า
Stigma ผู้ป่วย TB ยังถูก Stigmatize ในสังคม → ปกปิดโรค ไม่ยอมรักษา
TB nurse role ประเมิน Adherence risk ก่อนเริ่ม — วาง Individual support plan

9.3 Contact Investigation — การสอบสวนผู้สัมผัส

# ผู้รับผิดชอบ การปฏิบัติ เวลา เอกสาร/เครื่องมือ
1 TB Nurse / Public Health ระบุ Index case — ยืนยัน Pulmonary TB smear positive (หรือ culture+) ใน 7 วัน TB case report
2 TB Nurse สัมภาษณ์ Contact list: ผู้ที่สัมผัส ≥ 8h/สัปดาห์ในที่ปิด (บ้าน, ทำงาน, โรงเรียน) ใน 7 วัน Contact list form
3 TB Nurse / สาธารณสุข ตรวจ Contact ทุกราย: CXR + TST หรือ IGRA — ตรวจภายใน 2 สัปดาห์ ใน 14 วัน TST/IGRA + CXR
4 แพทย์ ประเมิน Contact: Active TB? LTBI? — ให้ TB preventive therapy ถ้า LTBI ใน 1 เดือน TPT prescription
5 TB Nurse เด็ก < 5 ปีและ HIV+ ที่สัมผัส: เริ่ม TPT ทันทีโดยไม่รอผล TST — Window prophylaxis ทันที Window prophylaxis
6 TB Nurse ติดตาม Contact ที่ Negative ซ้ำที่ 8–10 สัปดาห์ — ถ้า Seroconvert → Active TB screen 8–10 สัปดาห์ Follow-up TST/IGRA
7 สาธารณสุข Report ไป สสจ. / กรมควบคุมโรค ภายใน 3 วัน — TB เป็นโรคแจ้งบังคับ ใน 3 วัน Form 506

ส่วนที่ 10 แบบฟอร์มที่เกี่ยวข้อง (Clinical Forms)

แบบฟอร์ม F01 — TB Case Registration & Baseline Assessment

ทะเบียนผู้ป่วยวัณโรคและการประเมินแรกรับ | CNPG-TB-F01

วันที่ลงทะเบียน / TB Registration No.:

______________________________________________________________________________________________________________

ชื่อ-นามสกุล / อายุ / เพศ / สัญชาติ:

______________________________________________________________________________________________________________

HN / AN / ที่อยู่ / เบอร์โทร:

______________________________________________________________________________________________________________

ประเภท TB: □ Pulmonary □ Extrapulmonary (ระบุ:) □ LTBI

______________________________________________________________________________________________________________

ประเภทผู้ป่วย: □ New case □ Relapse □ Treatment after failure □ Treatment after LTFU □ Other

______________________________________________________________________________________________________________

อาการสำคัญ:

______________________________________________________________________________________________________________

ระยะเวลาอาการก่อนวินิจฉัย (สัปดาห์): ····································································································

Smear result: S1___ S2___ S3___ (0/1+/2+/3+)

______________________________________________________________________________________________________________

Xpert MTB/RIF: □ MTB Detected □ RIF Susceptible □ RIF Resistant □ Not done

______________________________________________________________________________________________________________

Culture result: ····································································································
DST result: ····································································································

CXR: □ Normal □ Infiltrate □ Cavity □ Miliary □ อื่นๆ:

______________________________________________________________________________________________________________

TST/IGRA: □ Positive □ Negative □ ไม่ได้ทำ ····································································································
HIV test: □ Non-reactive □ Reactive □ Pending CD4: ___ ····································································································
HBsAg: ····································································································
LFT: AST ___ ALT ___ ALP ___ ····································································································
Cr/BUN: ····································································································
Uric acid: ····································································································
Visual acuity OD ___ OS ___ ····································································································
BMI: ····································································································

โรคร่วม: □ DM □ CKD □ HIV □ Liver disease □ Cancer □ อื่นๆ:

______________________________________________________________________________________________________________

ยาที่ใช้ประจำ (Drug interactions):

______________________________________________________________________________________________________________

ประวัติรักษา TB มาก่อน: □ ไม่มี □ มี (ครั้งที่___ ปี___ ระยะเวลา___ เหตุผลหยุด:___)

______________________________________________________________________________________________________________

DOT provider: ····································································································
DOT method: □ Facility □ Community □ Video DOT ····································································································
พยาบาล TB ผู้บันทึก ชื่อ-ลายเซ็น ····································································································
วันที่ ····································································································

แบบฟอร์ม F02 — Monthly TB Treatment Monitoring

บันทึกการติดตามการรักษาวัณโรครายเดือน | CNPG-TB-F02

ชื่อผู้ป่วย / TB No.:

______________________________________________________________________________________________________________

เดือนที่ ___ ของการรักษา / วันที่: ····································································································

ยาที่ได้รับปัจจุบัน:

______________________________________________________________________________________________________________

DOT Adherence เดือนนี้: ___/30 doses (___%) Missed doses: ___ วัน:

______________________________________________________________________________________________________________

เหตุผล Missed (ถ้ามี):

______________________________________________________________________________________________________________

อาการ / ผลข้างเคียง:

______________________________________________________________________________________________________________

□ Nausea/Vomiting □ Jaundice □ Rash □ Visual change □ Tingling □ Fever □ อื่นๆ:

______________________________________________________________________________________________________________

น้ำหนัก (kg): ····································································································
Temp: ····································································································
อาการไอ: □ ลดลง □ เหมือนเดิม □ มากขึ้น ····································································································

Lab ผล (ถ้าทำ): AST ___ ALT ___ Cr ___ Uric acid ___ CBC (Hb ___ PLT ___)

______________________________________________________________________________________________________________

Sputum AFB (ถ้าเดือน 2, 5, 6): S1___ S2___ Culture: ___

______________________________________________________________________________________________________________

ECG (MDR-TB) QTc: ___ms (> 500 ms → แจ้งแพทย์) ····································································································

ปัญหา Adherence ที่พบ:

______________________________________________________________________________________________________________

มาตรการสนับสนุน:

______________________________________________________________________________________________________________

แผนการรักษาเดือนถัดไป:

______________________________________________________________________________________________________________

พยาบาล TB ผู้บันทึก ชื่อ-ลายเซ็น ····································································································
วันที่ ····································································································

แบบฟอร์ม F03 — Contact Investigation Form

แบบสอบสวนผู้สัมผัสวัณโรค | CNPG-TB-F03

Index case: ชื่อ ___ TB No. ___ วันที่วินิจฉัย ___ Smear ___

______________________________________________________________________________________________________________

วันที่สอบสวน: ····································································································
ทีมสอบสวน: ····································································································

Contact #1: ชื่อ ___ อายุ ___ ความสัมพันธ์ ___ ชั่วโมงสัมผัส/สัปดาห์ ___

______________________________________________________________________________________________________________

TST/IGRA: ___ CXR: ___ Active TB: □ ใช่ □ ไม่ใช่ LTBI: □ ใช่ □ ไม่ใช่ TPT: □ ให้แล้ว □ ไม่จำเป็น

______________________________________________________________________________________________________________

Contact #2: ชื่อ ___ อายุ ___ ความสัมพันธ์ ___ ชั่วโมงสัมผัส/สัปดาห์ ___

______________________________________________________________________________________________________________

TST/IGRA: ___ CXR: ___ Active TB: □ ใช่ □ ไม่ใช่ LTBI: □ ใช่ □ ไม่ใช่ TPT: □ ให้แล้ว □ ไม่จำเป็น

______________________________________________________________________________________________________________

Contact #3: ชื่อ ___ อายุ ___ ความสัมพันธ์ ___ ชั่วโมงสัมผัส/สัปดาห์ ___

______________________________________________________________________________________________________________

TST/IGRA: ___ CXR: ___ Active TB: □ ใช่ □ ไม่ใช่ LTBI: □ ใช่ □ ไม่ใช่ TPT: □ ให้แล้ว □ ไม่จำเป็น

______________________________________________________________________________________________________________

Contact #4 และต่อไป: (แนบตาราง):

______________________________________________________________________________________________________________

เด็ก < 5 ปีที่สัมผัส: ชื่อ ___ อายุ ___ Window prophylaxis: □ ให้แล้ว

______________________________________________________________________________________________________________

HIV+ ที่สัมผัส: ชื่อ ___ Window prophylaxis: □ ให้แล้ว

______________________________________________________________________________________________________________

รายงาน Form 506 ส่ง: □ ส่งแล้ว วันที่ ___ ส่งไป: สสจ. / สสอ.

______________________________________________________________________________________________________________

นัด Follow-up Contact ที่ Negative ซ้ำ: วันที่:

______________________________________________________________________________________________________________

พยาบาล TB ผู้บันทึก ชื่อ-ลายเซ็น ····································································································
วันที่ ····································································································

แบบฟอร์ม F04 — TB Treatment Outcome Record

บันทึกผลการรักษาวัณโรค | CNPG-TB-F04

ชื่อผู้ป่วย / TB No. / วันที่เริ่มรักษา:

______________________________________________________________________________________________________________

ประเภท TB / Regimen ที่ใช้:

______________________________________________________________________________________________________________

วันที่สิ้นสุดการรักษา: ····································································································
ระยะเวลารักษารวม (เดือน): ····································································································
DOT Adherence รวม: ___% (Total doses received: ___ / ___) ····································································································

Sputum results:

______________________________________________________________________________________________________________

เดือน 2: Smear ___ Culture ___ ····································································································
เดือน 5: Smear ___ Culture ___ ····································································································
เดือน 6: Smear ___ Culture ___ ····································································································

ผลการรักษา (Treatment Outcome):

______________________________________________________________________________________________________________

□ Cured (Smear/Culture Neg ≥ 2 ครั้ง) ····································································································
□ Treatment Completed (ครบ doses ไม่มี Smear/Culture ล่าสุด) ····································································································
□ Treatment Failed (Smear/Culture+ ที่เดือน 5 หรือหลัง) ····································································································
□ Lost to Follow-up (ขาดยา > 2 เดือน ติดต่อกัน) ····································································································
□ Died (ตายขณะรักษา ทุกสาเหตุ) ····································································································
□ Not Evaluated ····································································································

ผลข้างเคียงที่เกิดระหว่างรักษา:

______________________________________________________________________________________________________________

เหตุผล Treatment failure / LTFU (ถ้ามี):

______________________________________________________________________________________________________________

แผนการติดตามหลังรักษาครบ:

______________________________________________________________________________________________________________

พยาบาล TB ผู้บันทึก ชื่อ-ลายเซ็น ····································································································
แพทย์ผู้รักษา ชื่อ-ลายเซ็น ····································································································

ส่วนที่ 11 ตัวชี้วัดคุณภาพ (Quality Indicators)

ตัวชี้วัด (KPI) เป้าหมาย วิธีวัด ความถี่ เจ้าของ
TB Treatment Success Rate (DS-TB) ≥ 90% Treatment outcome record รายปี TB Nurse / IC
MDR-TB Treatment Success Rate ≥ 75% Treatment outcome record รายปี TB Nurse / ID
DOT Adherence Rate (≥ 80% doses) ≥ 95% DOT card review รายเดือน TB Nurse
Sputum Conversion Rate (Month 2) ≥ 80% Lab + Chart audit รายเดือน TB Nurse
HIV Testing Rate in TB patients ≥ 99% Chart audit รายเดือน TB Nurse / IC
Contact Investigation Completion (< 7 days) ≥ 90% Contact investigation record รายเดือน TB Nurse
Airborne Isolation Compliance (N95 use) ≥ 98% Observation audit รายเดือน IC Nurse
Negative Pressure Room Monitoring Daily 100% Room log ต่อเนื่อง IC Nurse
TB Notification to Public Health (< 3 days) 100% Form 506 timestamp ต่อเนื่อง TB Nurse
LTBI Treatment Completion Rate ≥ 80% Pharmacy + Chart audit รายปี TB Nurse
BCG Vaccination Coverage in Newborns ≥ 95% Vaccination record รายปี Nursing admin
DILI (Drug-induced Liver Injury) Rate Monitor & trend Adverse event report รายเดือน TB Nurse
Lost to Follow-up Rate < 5% Treatment outcome data รายปี TB Nurse / SW
HCW TB Incidence < Background rate Staff health record รายปี OHS Nurse
N95 Fit Test Compliance (HCW) 100% Fit test record รายปี OHS + IC Nurse

ส่วนที่ 12 เอกสารอ้างอิง (References)

เอกสารนี้เป็นทรัพย์สินทางปัญญาของโรงพยาบาล ห้ามเผยแพร่หรือทำซ้ำโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษร

CNPG-TB-001 Version 1.0 | Effective: 1 April 2025 | Next Review: April 2027